Do Sejmu trafił projekt ustawy mającej na celu przekazanie Węgrom Kodeksu Korwina – XV-wiecznego zabytku piśmiennictwa, należącego do Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej – Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu. Instytut Ordo Iuris wskazuje, że umowa, na którą powołują się autorzy projektu, nie przewiduje obowiązku przenoszenia zabytków między państwami. Prawnicy podkreślają, że projekt zmierza do faktycznego wywłaszczenia samorządu województwa kujawsko-pomorskiego oraz do poważnego zubożenia dziedzictwa narodowego. Przeciwko przekazaniu projektu protestują liczne środowiska naukowe.
2 lutego do Sejmu wpłynął poselski projekt dotyczący przekazania przez Rzeczpospolitą Polską na rzecz Węgier Kodeksu Korwina – pergaminu z 1486 r.[1] autorstwa Naldusa Naldiusa, wywodzącego się z Florencji renesansowego humanisty i pisarza. Tydzień później projekt skierowano do pierwszego czytania w Komisji Kultury i Środków Przekazu.
Wesprzyj nas już teraz!
Kodeks Korwina stanowi jeden z najcenniejszych egzemplarzy tzw. rodziny corvinianów, do której należą ocalałe egzemplarze ze zbiorów dawnej biblioteki króla Węgier Macieja Korwina, obecnie wpisane na Światową Listę Programu UNESCO – Pamięć Świata. Pergamin porównywalny jest „z uwagi na rangę historyczną i artystyczną” do Damy z gronostajem autorstwa Leonarda da Vinci[2]. Zabytek od ponad czterystu lat znajduje się w Toruniu.
Projekt ustawy określa „zasady i sposób przeniesienia na rzecz Węgier prawa własności oraz posiadania kodeksu”. W preambule autorzy wskazali, że uzasadniony
jest on dążeniem do dalszego umacniania i rozwoju długiej tradycji przyjaźni między NarodamiPolskim i Węgierskim. Projektodawcy powołali się na zobowiązania wynikające z umowy między obydwoma państwami z 13 października 1992 roku. Chcą też okazać wdzięczność i odwzajemnić gest przyjaźni, jakim było porozumienie zawarte w Budapeszcie 12 lutego2021 roku. Wówczas to „Państwo Węgierskie nieodpłatnie przekazało Rzeczypospolitej Polskiej prawo własności zbroi dziecięcej króla Polski Zygmunta II Augusta”.
Faktyczne założenia polsko-węgierskiej umowy
Instytut Ordo Iuris wskazuje, że choć relacje polsko-węgierskie są ważne (zarówno
z uwagi na aktualne znaczenie tego sojuszu, jak i wielowiekowy wymiar historyczny) to istnieją jednak inne formy okazywania wzajemnej przyjaźni niż de facto wyzbywanie się bezcennych dóbr kultury[3]. Tym bardziej, że projekt obarczony jest bardzo poważnymi wadami prawnymi, z których część instytut wymienia w swoim opracowaniu.
Po pierwsze, przywołana przez projektodawców umowa z 1992 r. nie przewiduje obowiązku przenoszenia zabytków między państwami. Strony zobowiązały się jedynie do zachowania i konserwacji dóbr kultury ważnych dla drugiej strony na swoim terytorium. Powoływanie się na umowę z 1992 r. jest zatem całkowicie bezpodstawne. Projekt nie tylko nie wykonuje tej umowy, ale jest z nią sprzeczny.
Po drugie, projekt zmierza do wywłaszczenia samorządu województwa (Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej – Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu) z mocy prawa bez jakiejkolwiek możliwości jego zakwestionowania. Rodzi to poważne wątpliwości co do zgodności z art. 165 Konstytucji (zasada samodzielności jednostek samorządu terytorialnego i ochrona przysługującej im własności), art. 2 Konstytucji (zasada demokratycznego państwa prawa z której wywodzi się zasadę proporcjonalności ingerencji w uprawnienia majątkowe j.s.t.) oraz art. 21 ust. 2 Konstytucji. Ostatni z wymienionych przepisów dopuszcza wywłaszczenie „na cele publiczne” jednak trudno za cel publiczny uznać gest dyplomatyczny, który nie wynika z żadnego zobowiązania międzynarodowego – ocenia Ordo Iuris.
Znaczna strata dla polskiej kultury
Po trzecie, projekt zmierza do bezpowrotnego i poważnego zubożenia dziedzictwa narodowego i jako taki jest sprzeczny z m.in. art. 5, 6 i art. 73 Konstytucji, dotyczącymi odpowiednio zobowiązania do strzeżenia dziedzictwa kulturowego, dostępu do dóbr kultury i wolności korzystania z dóbr kultury. Warto zauważyć, że „przyjęcie ustawy skutkować będzie odebraniem instytucji kultury województwa kujawsko-pomorskiego, jaką jest Wojewódzka Biblioteka Publiczna – Książnica Kopernikańska w Toruniu, prawa własności najwyższej klasy zabytku XV-wiecznego piśmiennictwa i przekazaniem go na rzecz Skarbu Państwa. Bezcenny rękopis zostanie następnie bezpowrotnie wywieziony poza granice Rzeczpospolitej Polskiej[4]”. Trafnie podkreśliła Senacka Komisja Kultury i Środków Przekazu iż „tak jak nikomu nie wolno rozporządzać (…) niepodzielnym terytorium Rzeczypospolitej, tak i nikt nie ma prawa rozporządzać dobrami kultury, składającymi się na depozyt poprzednich pokoleń, które jesteśmy zobowiązani, w stanie nieuszczuplonym, przekazać kolejnym generacjom Polaków[5]” – wskazuje instytut.
Sprzeciw wobec omawianego projektu ustawy wyraził również szereg podmiotów, takich jak m.in. sejmik województwa kujawsko-pomorskiego[6], dyrektor WBP – Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu wraz z Radą Naukową przy Wojewódzkiej Bibliotece Publicznej – Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu[7], Zarząd Towarzystwa Bibliofilów im. Joachima Lelewela w Toruniu[8], Klub Inteligencji Katolickiej
w Toruniu[9], Polski Komitet Narodowy ICOM Międzynarodowej Rady Muzeów[10], Kujawsko-Pomorskie Centrum Dziedzictwa w Toruniu[11], Rada Naukowa Polskiej Akademii Nauk Biblioteki Gdańskiej[12], Komitet Nauk o Sztuce Polskiej Akademii Nauk[13], Zarząd Główny Stowarzyszenia Konserwatorów Zabytków[14], Zarząd Towarzystwa Miłośników Torunia[15], Towarzystwo Naukowe w Toruniu[16].
Zgodzić należy się, że stwierdzeniem, że „nie ma żadnych podstaw prawnych
ani moralnych/etycznych (słusznościowych) do zwrotu kodeksu na Węgry[17]”. W ocenie Instytutu Ordo Iuris, projekt stanowi rażące naruszenie kultury prawnej i jako sprzeczny z Konstytucją RP oraz prawem międzynarodowym powinien zostać wycofany z prac Sejmu, a w razie niewycofania – odrzucony w całości. Instytut podziela w tym zakresie opinie prawne i zastrzeżenia przedstawiona na stronie kodekskorwina.pl – podkreśla dr Łukasz Rosiak, analityk Centrum Analiz Prawnych Ordo Iuris.
Źródło: Ordo Iuris
[1] Kodeks Korwina w formie zdigitalizowanej ; https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/39815/ ; [dostęp: 2 marca 2022 r.].
[2] Opinia z 7 lutego 2022 r. dotycząca kodeksu iluminowanego z księgozbioru króla Macieja Korwina w zbiorach WBP – Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu ; https://www.kujawsko-pomorskie.pl/pliki/2022/wiadomosci/20220207_sejmik/opinia_umk.pdf ; [dostęp: 2 marca 2022 r.].
[3] Podobna konstatacja wybrzmiewa m.in. z listu otwartego z 7 lutego 2022 r. byłego Dyrektora Biblioteki Narodowej w Warszawie – A.Manikowskiego ; [dostęp: 2 marca 2022 r.].
[4] Apel Sejmiku Województwa Kujawsko – Pomorskiego z dnia 7 lutego 2022 r. w sprawie projektu ustawy
o przekazaniu na rzecz Węgier kodeksu „Epistola de laudibus augustae bibliothecae atque libri quatuor versibus scripti eodem argumento ad serenissimum Mathiam Corvinum Panoniae regem” ; https://www.kujawsko-pomorskie.pl/pliki/2022/wiadomosci/20220207_sejmik/apel_Sejmiku.pdf ; [dostęp: 2 marca 2022 r.].
[5] Oświadczenie z 16 lutego 2022 r. Senackiej Komisji Kultury i Środków Przekazu,
znak: BPS.DKS.KKSP.0330.5.2022 ; [dostęp: 2 marca 2022 r.].
[6] Stanowisko z 7 lutego 2022 r. Sejmiku województwa kujawsko – pomorskiego w sprawie projektu ustawy
o przekazaniu na rzecz Węgier kodeksu „Epistola delaudibus augustae bibliothecae atque libri quatuor versibus scripti eodem argumento adserenissimum Mathiam Corvinum Panoniae regem” ; https://www.kujawsko-pomorskie.pl/pliki/2022/wiadomosci/20220207_sejmik/stanowisko_Kodeks.pdf ; [dostęp: 2 marca 2022 r.].
[7] Oświadczenie z 7 lutego 2022 r. dyrektora Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej – Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu wraz z Radą Naukową przy Wojewódzkiej Bibliotece Publicznej – Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu; https://www.kujawsko-pomorskie.pl/pliki/2022/wiadomosci/20220207_sejmik/oswiadczenie_ksiaznica.pdf ; [dostęp: 2 marca 2022 r.].
[8] Oficjalne stanowisko Zarządu Towarzystwa Bibliofilów im. Joachima Lelewela w Toruniu w sprawie poselskiego projektu ustawy o przekazaniu na rzecz Węgier kodeksu „Epistola de laudibus augustae bibliothecae atque libri quatuor versibus scripti eodem argumento ad serenissimum Mathiam Corvinum Panoniae regem”; https://www.kujawsko-pomorskie.pl/pliki/2022/wiadomosci/20220207_sejmik/stanowisko_ZTB.pdf ; [dostęp:
2 marca 2022 r.].
[9] Oświadczenie z 9 lutego 2022 r. Zarządu Klubu Inteligencji Katolickiej w Toruniu w sprawie projektu ustawy o przekazaniu na rzecz Węgier kodeksu „Epistola delaudibus augustae bibliothecae atque libri quatuor versibus scripti eodem argumento adserenissimum Mathiam Corvinum Panoniae regem” ; [dostęp: 2 marca 2022 r.].
[10] Oświadczenie z 8 lutego 2022 r. polskiego Komitetu Narodowego ICOM Międzynarodowej Rady Muzeów; https://s3-eu-west-1.amazonaws.com/landingi-editor-uploads/XHl5FuiN/3.ICOM.opinia_8.II.2022_1.pdf ; [dostęp: 2 marca 2022 r.].
[11] Oświadczenie Kujawsko-Pomorskiego Centrum Dziedzictwa w Toruniu ; [dostęp: 2 marca 2022 r.].
[12] Stanowisko Rady Naukowej Polskiej Akademii Nauk Biblioteki Gdańskiej ; [dostęp: 2 marca 2022 r.].
[13] Stanowisko z 11 lutego 2022 r. Komitetu Nauk o Sztuce PAN w sprawie projektu ustawy o przekazaniu władzom Węgier kodeksu „Epistola de laudibus augustae bibliothecae atque libri quatuor versibus scripti eodem argumento ad serenissimum Mathiam Corvinum Panoniae regem”; https://knos.pan.pl/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=32&Itemid=46 ; [dostęp:
2 marca 2022 r.].
[14] Oświadczenie z 14 lutego 2022 r. Zarządu Głównego Stowarzyszenia Konserwatorów Zabytków ; [dostęp:
2 marca 2022 r.].
[15] Oświadczenie z 4 lutego 2022 r. Towarzystwa Miłośników Torunia ; [dostęp: 2 marca 2022 r.].
[16] Oświadczenie z 7 lutego 2022 r. Towarzystwa Naukowego w Toruniu ; [dostęp: 2 marca 2022 r.].
[17] A. Jakubowski, Opinia z 15 lutego 2022 r.… s.7 [dostęp: 2 marca 2022 r.].
